Nếu không hiểu những gì mình đang sở hữu, bạn cầm chắc thất bại

Peter Lynch: “Nếu không hiểu những gì mình đang sở hữu gì, bạn cầm chắc thất bại”

Từng là huyền thoại đầu tư lừng lẫy hơn cả Warren Buffett trong những thập kỷ trước, Peter Lynch của quỹ Fidelity khẳng định: Triết lý cốt lõi vẫn luôn là đầu tư vào những gì bạn hiểu rõ.

Hãy tập cách giải thích lý do bạn sở hữu cổ phiếu một công ty trong vòng chưa đầy một phút — ngay cả với một đứa trẻ 11 tuổi — đó là lời khuyên của ông.

“Nếu bạn không hiểu thứ mình đang nắm giữ, bạn cầm chắc thất bại.” Đó là tuyên bố của Peter Lynch – người đã biến câu nói này thành tôn chỉ đầu tư trong suốt thời gian dẫn dắt Quỹ Magellan của Fidelity từ năm 1977 đến 1990. Dưới thời ông, quỹ đạt tỷ suất lợi nhuận trung bình năm lên tới 29,2%, liên tục đánh bại chỉ số S&P 500.

Peter Lynch nghỉ hưu ở tuổi 46 vào năm 1990. Hiện nay ở tuổi 81, mặc dù vẫn làm việc bán thời gian với tư cách là Phó chủ tịch của Fidelity Management & Research Co., – bộ phận tư vấn đầu tư của Fidelity Investments, và dành phần lớn thời gian để hướng dẫn các nhà phân tích trẻ, Peter Lynch lại dành rất nhiều thời gian cho hoạt động từ thiện. Ông cho rằng hoạt động từ thiện là một hình thức đầu tư. Ông nói rằng ông thích quyên góp tiền để hỗ trợ những ý tưởng mà ông cho là có thể lan tỏa.

Nhà đầu tư lão thành đầy kính trọng này đã chia sẻ những quan điểm trên trong một cuộc phỏng vấn với Josh Brown – CEO của Ritholtz Wealth Management. Lynch bắt đầu sự nghiệp từ một thực tập sinh tại Fidelity vào những năm 1960, sau khi làm người nhặt bóng (caddie) cho George Sullivan – lúc bấy giờ là Chủ tịch Fidelity – tại một sân golf ở ngoại ô Boston.

Đừng “chơi” chứng khoán như một con bạc

Bàn về việc thấu hiểu tài sản sở hữu, Lynch kể lại kỷ niệm về cuộc gọi từ nhiều năm trước với ca sĩ, diễn viên Barbra Streisand (người đã giành 2 giải Oscar và 10 giải Grammy). Bà bày tỏ sự lo lắng khi nắm giữ vài mã cổ phiếu mà không biết phải làm gì với chúng — thậm chí còn chẳng rõ các công ty đó kinh doanh lĩnh vực nào.

“Mọi người thường rất cẩn thận. Họ dành hàng giờ đồng hồ để săn vé máy bay rẻ hơn được 50 đô la. Họ soi xét mọi thứ. Nhưng rồi họ sẵn sàng ném ngay 10.000 đô la vào một mã cổ phiếu điên rồ nào đó chỉ vì họ tình cờ nghe lỏm được trên xe buýt. Họ chẳng biết mình đang làm gì cả. Và ai đó đã phát minh ra cái thuật ngữ tồi tệ này trước khi tôi vào nghề: ‘Chơi chứng khoán’ (play the market),” ông nói.

Theo ông, “Chơi” là một động từ cực kỳ nguy hiểm trong bối cảnh này. “Bạn không ‘chơi’ chứng khoán. Bạn mua những công ty tốt, và bạn phải biết chúng làm cái gì,” Lynch nhấn mạnh. Ông bổ sung rằng một nhà đầu tư cần phải có khả năng “giải thích cho một đứa trẻ 11 tuổi trong vòng một phút hoặc ít hơn” hiểu lý do tại sao nên sở hữu cổ phiếu đó — chứ không phải chỉ là kiểu “con này chắc chắn sẽ lên giá”.

Sự lãng phí của việc dự báo thị trường

Vẫn trong tâm thế chiêm nghiệm, Lynch nhắc lại một câu nói nổi tiếng khác của mình: Các nhà đầu tư đã mất nhiều tiền hơn để chuẩn bị cho các đợt điều chỉnh thị trường hoặc cố gắng đoán trước chúng, so với số tiền thực tế bị mất trong chính các đợt điều chỉnh đó.

Tương tự, trong kinh tế, mọi người — kể cả giới chuyên gia — thường xuyên sai lầm. Ví dụ như hai năm trước, ai cũng đồng loạt dự báo suy thoái vào năm 2024. Lynch đùa rằng: “Tôi nghĩ các nhà kinh tế học đã dự báo đúng 33 lần trong tổng số… 11 lần suy thoái thực tế đã xảy ra.”

Ông nhắn nhủ các nhà đầu tư phải nhận thức được rằng họ có thể và sẽ mất rất nhiều tiền trên thị trường. Một người có ba đứa con sắp vào đại học thì không nên bỏ tiền vào cổ phiếu, mà nên chọn các quỹ thị trường tiền tệ ít rủi ro hơn như quỹ trái phiếu…

Thay vì phân tích các dự báo kinh tế hay thị trường, Lynch cho rằng điều quan trọng là nhìn vào tỷ lệ tiết kiệm, việc làm, giá dầu và những ngành công nghiệp đang chuyển mình từ tồi tệ sang khởi sắc. “Tôi chỉ muốn biết những sự thật ngay lúc này,” ông khẳng định.

“Tôi rất thích có được tờ Wall Street Journal của năm sau,” ông nói. “Tôi rất muốn biết tương lai sẽ ra sao. Tôi đã cố gắng có được nó trong suốt 81 năm qua nhưng không được.”

Những giá trị bất biến

Ông cho rằng bản chất của ngành đầu tư thực sự không thay đổi nhiều qua nhiều thập kỷ, ngay cả khi các công cụ giao dịch tiến hóa chóng mặt và dữ liệu luôn có sẵn. “Vẫn là một công thức đó thôi, nhìn vào sự thành công của Amazon, Costco hay Walmart mà xem — hãy tạm quên các công ty công nghệ đi. Những công ty đó đã giúp các nhà đầu tư cá nhân kiếm lợi lớn, và Fidelity cũng đã rót vốn khổng lồ vào đó chỉ bằng cách sử dụng các thông tin công khai.”

Tuy nhiên, một thay đổi lớn mà Lynch lấy làm tiếc là số lượng công ty niêm yết đã sụt giảm mạnh. Cách đây 15 năm có tới 8.000 công ty niêm yết, nhưng giờ chỉ còn khoảng 3000 – 4000. Theo ông, đó là một mất mát lớn.

Lựa chọn cổ phiếu đầu tiên của ông tại quỹ Magellan là Taco Bell (chuỗi nhà hàng thức ăn nhanh thuộc PepsiCo). Còn một cơ hội mà ông vẫn không tin nổi là mình đã bỏ lỡ: Starbucks (thương hiệu cafe lớn nhất thế giới).

Một “gã mù công nghệ” giữa thời đại AI

Khi được hỏi về khoản đầu tư cá nhân, Lynch tự nhận mình là “gã mù công nghệ nhất từ trước đến nay” và “không một cổ phiếu AI nào”.

“Vợ tôi và con gái tôi rành về máy móc hơn tôi. Tôi chẳng biết làm gì với máy tính cả,” ông nói. “Tôi chỉ dùng những tờ giấy vàng (giấy note ghi chú) và một chiếc điện thoại.”

Huyền thoại quản lý quỹ thú nhận ông “chẳng biết” liệu cơn sốt trí tuệ nhân tạo hiện nay có giống với bong bóng dot-com cuối những năm 90 hay không, hay liệu các nhà đầu tư có đang hưng phấn quá đà.

Dù từng là nhà đầu tư nổi tiếng nhất hành tinh (mặc dù ông khiêm tốn thừa nhận với Josh Brown rằng Warren Buffett mới là “người giỏi nhất”), Lynch vẫn giữ vững niềm tin rằng các nhà đầu tư cá nhân hoàn toàn có thể đạt kết quả tốt như các đại gia phố Wall, nếu họ chịu khó tìm kiếm cơ hội ở những mảnh đất màu mỡ.

“Mọi người thường chỉ tập trung vào danh sách các cổ phiếu vừa lập đỉnh mới,” ông nói. Những cổ phiếu đó có thể còn lên nữa, nhưng ông thích tìm kiếm ở danh sách các công ty đang ở vùng đáy hơn.

Dù vậy, Lynch vẫn đánh giá nhóm “Magnificent Seven” (Bộ 7 quyền lực) về cơ bản là những công ty tốt. “Facebook (Meta) là một công ty phi thường, Microsoft và Google đều tuyệt vời, Amazon thì thực sự đáng kinh ngạc. Tôi hơi mơ hồ về Tesla, nhưng BYD đang làm ra những chiếc xe tốt tại Hungary với giá chỉ bằng một phần ba,” ông nhận xét và hóm hỉnh nói thêm: “Tôi vẫn chưa thể thẩm thấu được mấy thứ như robot hình người.”

Magnificent Seven (Bộ 7 cổ phiếu quyền lực) là biệt danh dành cho 7 tập đoàn công nghệ khổng lồ, có sức ảnh hưởng lớn nhất thị trường chứng khoán Mỹ: Apple, Microsoft, Amazon, Alphabet (Google), Meta (Facebook), Nvidia và Tesla, nổi bật với tăng trưởng mạnh mẽ và dẫn đầu các xu hướng như AI, điện toán đám mây, xe điện, và mạng xã hội, có trọng số lớn trong các chỉ số như S&P 500, theo Forbes.

Một cái nhìn lạc quan về tương lai

Dù cách thức đầu tư không đổi, nhưng Lynch thừa nhận bối cảnh Phố Wall đã chuyển dịch mạnh mẽ. “Đáy thị trường năm 1982, chỉ số Dow Jones chỉ ở mức 777 điểm. Chúng ta đã có một thị trường phi thường kể từ đó, dù đã trải qua 10 hay 12 đợt sụt giảm.”. Hiện nay tính đến tháng 12/2025 chỉ số Dow Jones ở mức 48.114 điểm – tăng 62 lần sau 43 năm.

Ông nhớ lại những lời cảnh báo về “Cuộc khủng hoảng lớn tiếp theo sắp xảy ra” luôn rình rập trong suốt thời kỳ ông lớn lên. “Chúng ta đã trải qua 11 cuộc suy thoái nhưng chưa bao giờ có một cuộc đại khủng hoảng thứ hai. Hãy nhìn lại thời kỳ Đại Suy Thoái (1929) – người dân không có hệ thống an sinh xã hội. Người già khi về hưu phải chuyển đến sống với gia đình, khiến gia đình phải cắt giảm chi tiêu. Không có bảo hiểm thất nghiệp. Không có Ủy ban Chứng khoán và Giao dịch (SEC) để giám sát thị trường. Và một Cục Dự trữ Liên bang (Fed) đang ngủ quên”.

Lynch tin rằng đối với các nhà đầu tư hiện đại, “có quá nhiều thứ đã tốt đẹp hơn” với những rào chắn được dựng lên để bảo vệ các nhà đầu tư mà các thế hệ trước không có. 63% người Mỹ hiện nay sở hữu nhà riêng, một hình thức tích lũy tài sản, so với con số ít ỏi của những năm 1920.

Kết thúc buổi trò chuyện, ông lưu ý rằng chỉ có 1% người Mỹ sở hữu cổ phiếu vào năm 1929, nên khi thị trường sụp đổ, người lao động bình thường không mất sạch tất cả vì cổ phiếu, nhưng họ lại phải chịu đựng một cuộc đại suy thoái khủng khiếp với 30% người thất nghiệp và thiếu thốn lương thực.

Bất chấp mọi cuộc suy thoái từ đó đến nay, Lynch khẳng định chưa có đợt nào khủng khiếp như Đại Suy Thoái. “Chúng ta đã trải qua rất thử thách, nhiều cơ hội để có một cuộc suy thoái lớn. Chúng ta đã có những đời Tổng thống tồi, những nhiệm kỳ Quốc hội kém, nhưng cuối cùng tất cả chúng ta vẫn vượt qua được.”